Categorie archief: Vale do Amanhecer

Buiten de bebouwde kom

Om even niet gebonden te zijn aan bus, metro, taxi of vliegtuig, besloten we een auto te huren en de omgeving van Brasília te verkennen, een gebied dat beroemd is om de vele gigantische kristallen in de grond, de tientallen watervallen en prachtige natuur. Naast de aantrekkingskracht die de kristallen hebben op talloze esoterische bewegingen, hippies en sektes – zoals Vale do Amanhecer – zijn de kristallen doelwit van rovers die op zeer uiteenlopende plekken naar de kristallen lijken te zoeken.

Aangetrokken door deze wilde verhalen en nieuwsgierig naar de energierijke plekken, vertrokken wij in onze huurauto naar het noorden van de staat Goias, er vanuit gaande dat we in een dikke twee uur bij een wonderschoon natuurgebied aan zouden komen. Op het moment dat we van snelweg wisselden en aan het langste deel van de korte reis begonnen, begaven we ons op een weg vol met rood-zwarte plekken. Net op gang gekomen bleek al snel dat deze plekken geen vlekken waren maar diepe gaten. BAM! daar ging het linker voorwiel door één van de kuilen. Een geratel en zachte sis. BAM! het rechterwiel ook door een gat. Dat was een wieldop en een velg.
De weg werd slechter en onze reis langer, want alleen zéér geconcentreerd en langzaam was het mogelijk deze weg met onze kleine auto te berijden (Brazilië lijkt het enige land ter wereld waar je binnen de bebouwde kom harder kan rijden dan er buiten). Op dertig kilometer van het bergdorp van bestemming leek de weg even te verbeteren, om vervolgens over te gaan in een dirt-road met nóg veel meer gaten dan in het asfalt.

Buiten het feit dat we ons afvroegen of we met deze auto ooit nog terug konden komen, rees de vraag hoe deze gaten überhaupt ontstaan. Een logische verklaring zou de afwisseling tussen extreme droogte en tropische regen kunnen zijn maar omdat het gebied naar zeggen vol met kristallen zit zijn het wellicht de rovers die gaten maken, op zoek naar een waardevolle buit. Dat de staat niets aan de gaten doet komt hoogstwaarschijnlijk door de enorme corruptie en wellicht door de zwarte handel met de gevonden edelstenen.

Vale do Amanhecer

Een opvallend fenomeen in de zuidelijke staten van Noord-Amerika zijn de grootse, religieus getinte achtertuin installaties die de zogeheten ‘outsider artists‘ hebben gemaakt (in de verleden tijd gezien dit met name een bezigheid was van de generatie die opgroeide in de jaren ’60). In Brazilië pakte men het nóg grootser aan in de flowerpower tijd, gedurende welke het land voor een groot gedeelte gebukt ging onder een militaire dictatuur en een ’68-achtige revolutie tot nog toe is uitgebleven.

Tia Neiva, de eerste vrouwelijke vrachtwagenchauffeur van Brazilië, zag een licht en startte vlak bij hoofdstad Brasília een nieuwe religieuze stroming; de Vale do Amanhecer (Vallei van de Dageraad). Neiva leende symboliek van zo’n beetje alle denkbare religies en andere culturele stromingen en zo is de Vale do Amanhecer waarschijnlijk de enige plek op aarde waar je in 1 oogopslag een Jezus-afbeelding, een Davidster, een Piramide, het Olympisch vuur en een afbeelding van een Noord-Amerikaanse ‘native American’ met een klein Macumba tabernakel kunt zien terwijl je naar een door Neiva van nieuwe teksten voorziene versie van ‘Stille Nacht’ luistert.

Alhoewel de totale doctrine van de Vale do Amanhecer erg ingewikkeld is komt het spirituele werk wat de mediums verrichten globaal gezegd op 1 ding neer: het begeleiden van onwetende, kwade, verdwaalde of anderszins lastige geesten van overleden mensen naar de volgende fase van zijn. Tijdens een dienst in de tempel van Pai Seta Branca (Vader Witte Veer) gebeurt dit op twee verschillende manieren: mensen die ergens last van hebben worden tijdens een semi-private sessie door een medium en een assistent behandeld. Het medium praat met de geesten die om de persoon in kwestie heen hangen, en de assistent kanaliseert dit contact. Daarnaast zijn er hogere media die gezamenlijk alle andere verdwaalde geesten helpen in een deel van de tempel waar alleen zij mogen komen.

De verschillende rangen en standen binnen de Vale kunnen worden afgelezen aan de kleding van de mediums. De pakken met capes, hoge kragen, schouderkappen en brede riemen doen nog het meest aan de outfits uit Flash Gordon denken. Verschillende kleuren en badges geven de functie van de drager aan. Als deze mensen tijdens één van de diensten of rituelen hun plek innemen in één van de fantastische felgekleurde bouwwerken is het science-fiction-achtige plaatje compleet: het tafereel zou dan ook niet misstaan op de cover van een L. Ron Hubbard boek. De bouwwerken doen qua esthetiek erg denken aan de installaties die Noord-Amerikaanse outsider artists zoals Howard Finster en Floyd Banks maakten. De felle kleuren, de handgeschreven teksten, het net niet professionele gebruik van beton, en de filmset-achtige aandacht voor de gevels van tempelgebouwen die aan de achterkant toch vooral op een schuur lijken geven de grootse installaties van de Vale een amateuristisch tintje. Het geheel behoud hiermee een menselijke inslag, iets wat geen overbodige luxe is op het moment dat je het idee hebt dat je door de coverplaat van een L. Ron Hubbard boek loopt.

Naast de eerder genoemde tempel is een van de meest opmerkelijke bouwwerken een enorme installatie rondom een meer aan de voet van een heuvel. Op de heuvel staat een ellips met daaronder de levensgrote tekst ‘Salve Deus’ (God redt). Daaronder begint een waterval die naar het meer leidt, met daaromheen een stervormige looproute die 3 maal daags gebruikt wordt voor een ritueel waarbij de mannen op graftombe-achtige plateau’s liggen en de vrouwen naast het water zitten in een poging de verdwaalde geesten de juiste weg te wijzen. Verder staan rondom het meer nog het Olympisch vuur, een piramide, en verschillende 4 of 5 meter hoge beelden van goden die zo uit Lord of the Rings vandaan lijken te komen.

Om dit alles te bouwen en te onderhouden zijn natuurlijk arbeiders nodig en dus is er in de loop van de tijd een heel dorp rondom de installatie ontstaan, compleet met lijmsnuivende daklozen. Tia Neiva overleed in 1985, en sindsdien wordt er niets compleet nieuws meer aan het bouwwerk toegevoegd. Neiva ontwierp alle kostuums, gebouwen, infrastructuur, etcetera geheel op basis van visioenen en uiteraard zonder bouwtekeningen. Het klimaat in Brasília zorgt echter voor genoeg onderhoudswerkzaamheden en zo kan het dorp zich nog redelijk in stand houden.

De meeste mensen die op het moment als medium voor de Vale werken zijn al vanaf het begin bij het gebeuren betrokken. Neiva startte een weeshuis in het dorp, dat op dit moment nog voor wat minimale jonge aanwas zorgt, maar het is goed voelbaar dat het hoogtepunt achter de rug is. In Neiva’s voormalige huis is een museum ingericht waar de geschiedenis van de Vale do Amanhecer in foto’s getoond wordt. Op sommige foto’s uit de jaren ’70 en ’80 zijn er bij de diensten zoveel mediums aanwezig dat je vrijwel niets meer van de bouwwerken kan zien. Zelfs paus Johannes Paulus kwam op bezoek en gaf Neiva per brief zijn goedkeuring. Hoge mediums startten in die jaren tempels in andere steden in Brazilië en zelfs in andere delen van het Amerikaanse continent.

De snelst groeiende religieuze beweging in Brazilië is de Pinkstergemeente. De flowerpower wortels van de Vale do Almanhecer zijn goed voelbaar in vergelijking tot de Pinkstergemeente. Waar de Pentecostals hun anti-homo en anti-abortus boodschappen slechts afwisselen met het op religieuze gronden aftroggelen van donaties willen de mediums van de Vale do Almanhecer je slechts net iets té graag (kosteloos) vertellen wat de geest hen vertelt over wat jou dwars zit. Jammer dat geesten blijkbaar alleen Portugees spreken, een gesprek met een Nederlands sprekende geest in Brazilië zou er zeker voor gezorgd hebben dat we lid waren geworden.

Braziliaanse Gotiek

Niet iedereen kan zich direct iets voorstellen bij het horen van de woorden ‘Braziliaanse gotiek’ (misschien hoogstens iets met de Latijns-Amerikaanse Death Metal beweging). Toegegeven, de stap van koude, mistige, en spookachtige ruïnes in het achttiende-eeuwse Engeland naar een tropisch land bekend om haar carnaval, caipirinha’s, Copacabana en voetbal is een grote om in een keer te nemen. Wellicht dat een kleine tussenstap in de zuidelijke staten van Noord-Amerika de boel al wat verhelderd (zie de blog over ons project rondom Southern Gothic) gezien we ook in dat gebied kunnen spreken van een zonovergoten gotiek. Desalniettemin is een kleine introductie op z’n plaats.

Er zijn een aantal verschillende manieren om het idee van een Braziliaanse gotiek te benaderen. Zo bekijkt de Amerikaanse literatuur wetenschapper Carolyn Kendrick-Alcántara het ontstaan van een gotieke literatuur in het laat negentiende eeuwse Brazilië vooral vanuit de positie van de vrouw binnen de sterk patriarchale samenleving. In haar proefschrift ‘Life Among the Living Dead: The Gothic Horrors of Latin American Literature‘ schetst Kendrick-Alcántara een op de theorieën van Spivak steunend beeld van een literatuur waarvan de sociale kritiek pas in de tweede helft van de twintigste eeuw werd ‘ontdekt’. Kort gezegd zit het gotieke volgens haar in de manier waarop deze vrouwelijke auteurs in hun verhalen het groteske, sublieme en bovennatuurlijke aanwendden om hun onontkoombare sociale positie te duiden. Kendrick-Alcántara introduceert het begrip van de ‘levende dode’, waarmee ze doelt op personages die volgens de natuurwetten levend, maar emotioneel dood zijn.

Een andere ingang vonden wij in de publicatie ‘The Carnivalesque Defunto‘ van Brazilië-specialist Robert H. Moser. De ‘Carnavaleske Dood’ is een wederkerend motief in Braziliaanse literatuur: de hoofdpersoon of verteller keert terug uit de dood om de levenden te verleiden, te instrueren, of ouderwets dwars te zitten. Deze Carnavaleske Dood past niet strikt binnen het gotieke vanwege de sensuele en lichte ondertoon die dit karakter met zich meebrengt. Juist vanwege deze ondertoon zou de Carnavaleske Dood wel eens heel goed bij het opgewekte, verleidelijke karakter van Brazilië kunnen passen en zo een heel geschikte ingang kunnen bieden om de meer wringende, gotieke elementen te kunnen duiden.

Brazilië blijkt een vruchtbaar land voor eigenzinnige religies. Gotiek is geenszins een religieuze aangelegenheid (althans niet binnen de manier waarop wij het begrip hanteren), maar religie, in diverse vormen en gradaties, is een terugkerend element binnen gotieke verhalen. Candomblé is een mix tussen Katholicisme en verschillende Afrikaanse en inheemse Braziliaanse religies en gebruiken. Qua ingrediënten doet het aan Voudou denken maar Candomblé heeft zich volledig onafhankelijk ontwikkeld. Gezien de grote hoeveelheid aanhangers die Candomblé heeft en de specifieke aankleding die de rituelen hebben is dit voor ons zeker een belangrijk fenomeen om onder de loep te nemen.

Naast Candomblé is er nog een andere belangrijke religieuze groepering die we willen bezoeken vanwege haar opvallende verschijning: de ‘Vale do Amanhecer‘ (de vallei van de zonsopgang). Deze sekte is in de jaren zestig van de vorige eeuw opgericht door de eerste vrouwelijke vrachtwagenchauffeur van het land. Alle leden wonen in een speciaal dorp vlakbij de hoofdstad Brasilía. Temidden van allerlei religieuze sculpturen en bouwsels genezen ze bezoekers en houden ze tijdens volle maan processies. Hun religie bestaat uit een eclectische mix van zo’n beetje alles wat als new-age geduid kan worden.

Tot nu toe is wellicht het meest gotieke beeld wat we zijn tegengekomen dat van de mythes rond de stinkend rijken in São Paulo. Wonend in de penthouses van de vele wolkenkrabbers in deze megalopolis verplaatsen ze zich per helikopter van gebouw naar gebouw. Een aantal van hen hebben huisarrest vanwege megalomane corruptieschandalen. Door de afkeer van en totale desinteresse in het zich op straat begevende plebs lijken deze mensen toch al niet van plan het huis te verlaten en zodoende kan je je afvragen in hoeverre dit huisarrest als een straf gezien moet worden. Hun miljoenenondernemingen kunnen uiteraard ook via skype bestiert worden. Het idee van de stad zoals voorgesteld in donkere sci-fi films zoals Blade Runner komt dan akelig dichtbij.